16/11/2026
нота.мк
Аналитичка Нота

Енергетската трансформација и шумите: дали природата може да биде сојузник во борбата против климатските промени?

Додека светот забрзано се обидува да се ослободи од зависноста од фосилните горива и да помине кон зелена енергија, шумите остануваат еден од најмоќните, но и најзагрозените сојузници во борбата против климатските промени. Во време кога соларните панели, ветерните турбини и новите енергетски технологии стануваат симбол на зелената транзиција, природата нуди нешто што ниту една технологија не може целосно да го замени – способноста да го апсорбира јаглеродниот диоксид, да ја регулира температурата, да ги задржува водите и да ги одржува екосистемите во рамнотежа.

Но, тука се појавува и едно важно прашање: дали енергетската трансформација навистина значи и трансформација кон поодржлив однос со природата? Или, во трката за производство на почиста енергија, ризикуваме да создадеме нови форми на притисок врз веќе ослабените екосистеми?

Ова прашање е особено важно за Македонија. Земја во која шумските пожари со години уништуваат големи површини, во која климатските екстреми стануваат сè поизразени, а управувањето со шумските ресурси се соочува со сериозни предизвици. Во такви околности, шумите не можат да бидат третирани само како природно богатство, извор на дрвна маса или површина на која треба да се спроведуваат пошумувања. Тие се дел од националната климатска и енергетска безбедност.

Шумите – природна технологија за справување со климатските промени

Дрвјата се многу повеќе од зелен пејзаж. Преку процесот на фотосинтеза, тие го апсорбираат јаглеродниот диоксид од атмосферата и го складираат јаглеродот во стеблата, гранките, корените и почвата. На тој начин шумите функционираат како природни јаглеродни понори, односно екосистеми што придонесуваат за намалување на концентрацијата на стакленички гасови во атмосферата.

шуми

Според Организацијата за храна и земјоделство на Обединетите нации (ФАО), светските шуми складираат приближно 662 гигатони јаглерод во живата биомаса, органската материја во почвата и мртвото дрво. Истовремено, во изминатите три децении, залихите на јаглерод во шумската биомаса се намалиле за речиси шест гигатони, главно поради уништувањето и деградацијата на шумите.

Ова ја покажува суштината на поврзаноста меѓу шумарството и енергетската трансформација. Додека енергетскиот сектор треба да ги намалува емисиите што настануваат со согорување на јаглен, нафта и природен гас, шумите можат да помогнат во отстранувањето на дел од јаглеродниот диоксид што веќе се наоѓа во атмосферата. Но нивниот придонес не е неограничен, ниту е автоматски загарантиран.

Шумата што е опожарена, деградирана или претерано експлоатирана може да ја изгуби способноста да складира јаглерод, а во одредени околности може да стане и извор на дополнителни емисии. Значи, не е доволно да имаме шуми на картата. Важно е во каква состојба се тие, каков е нивниот состав, колку се отпорни на суши и пожари и дали постои систем што ќе овозможи нивно долгорочно обновување.

Токму затоа меѓународните климатски политики сè повеќе го третираат шумарството како составен дел од стратегиите за декарбонизација, а не како издвоена област на заштита на природата.

Меѓувладиниот панел за климатски промени (IPCC), во Шестиот извештај за процена, укажува дека управувањето со земјиштето и шумските екосистеми може да придонесе за отстранување на јаглеродот од атмосферата, но и за намалување на емисиите преку одржливо користење на ресурсите. Притоа, предупредува дека несоодветно спроведените мерки можат да предизвикаат судир со зачувувањето на биодиверзитетот, природните живеалишта и другите екосистемски услуги.

Македонските шуми: климатски сојузник што постепено ја губи својата отпорност

Во македонскиот контекст, оваа поврзаност добива дополнителна тежина. Шумите се соочуваат со повеќекратни притисоци: климатските промени, продолжените сушни периоди, високите температури, шумските пожари, неконтролираните активности и долготрајните проблеми во управувањето со шумските ресурси.

Европската агенција за животна средина во извештајот „Европската животна средина 2025“ посочува дека секторот за користење на земјиштето, промени во користењето на земјиштето и шумарство (LULUCF) во Северна Македонија во 2019 година регистрирал нето емисии од 1.634,4 гигаграми еквивалент на јаглероден диоксид. Како главни причини се наведуваат сечата за огревно дрво, особено за затоплување на домаќинствата, и шумските пожари како втор значаен извор на емисии.

Овој податок е особено важен за разбирање на енергетската транзиција. Тој покажува дека проблемот со шумите не е одвоен од начинот на кој државата ги задоволува енергетските потреби на населението.

Кога домаќинствата зависат од огревно дрво за затоплување, шумарството станува дел од енергетската политика. Кога пожарите уништуваат големи шумски површини, тоа не е само природна катастрофа, туку и загуба на природниот капацитет за апсорпција на јаглерод. Кога се сечат шумите без соодветно обновување и контрола, се нарушува и нивната способност да ја исполнуваат климатската функција.

Така, енергетската сиромаштија, начинот на греење, управувањето со шумите и климатската отпорност се испреплетени прашања.

Особено загрижува фактот што последиците од пожарите не завршуваат со гаснењето на огнот. Уништувањето на шумската покривка ја изложува почвата на ерозија, го нарушува водниот режим, ги уништува живеалиштата и го отежнува природното обновување на шумата. Во зависност од интензитетот на пожарот и состојбата на теренот, последиците можат да траат со години, па и со децении.

Во оваа смисла, заштитата од пожари не е само прашање на противпожарна интервенција. Таа е климатска мерка.

Особено значаен е и проектот што ФАО го спроведува со поддршка на Зелениот климатски фонд, започнат во 2025 година, а планиран да трае до 2027 година. Неговата цел е да придонесе кон декарбонизацијата на Северна Македонија преку воспоставување интегриран систем за управување со шумските пожари, зајакнување на институционалните капацитети и подобрување на климатското информирање. Проектот е насочен и кон зголемување на капацитетот на шумите за апсорпција на јаглерод.

Тоа е важен сигнал дека шумите почнуваат да се препознаваат како дел од климатската стратегија на државата. Но, вистинскиот предизвик е како ваквите иницијативи ќе се преточат во долгорочни и мерливи резултати на терен.

Зелената енергија не е секогаш зелена ако природата ја плаќа нејзината цена

Енергетската трансформација подразбира постепено напуштање на фосилните горива и зголемување на производството на енергија од обновливи извори. Но, во јавната перцепција често се создава поедноставена слика дека секој проект што произведува електрична енергија од сонцето, ветерот или водата автоматски е еколошки прифатлив.

fotovoltaici vo pelagoniskoto pole
Фотоволтаици во Пелагониското поле

Реалноста е посложена. И обновливите извори имаат просторен, еколошки и социјален отпечаток. Прашањето не е само колку мегават-часови чиста енергија ќе произведе една централа, туку и каде ќе биде изградена, какво земјиште ќе зафати, дали ќе наруши природни живеалишта и дали нејзиното функционирање ќе предизвика дополнителен притисок врз екосистемите.

Сончевите електрани, на пример, можат да бидат значаен инструмент за намалување на зависноста од јагленот и другите фосилни горива. Но, нивното поставување на шумски или еколошки чувствителни површини отвора сосема поинакво прашање. Дали е оправдано да се отстранува природна вегетација за да се добие енергија од обновлив извор, кога постојат деградирани земјишта, покриви на индустриски објекти, паркинзи и други веќе урбанизирани површини што можат да се искористат?

Истото важи и за ветерните паркови. Производството на електрична енергија од ветерот има значаен потенцијал за декарбонизација, но изборот на локациите мора да ги земе предвид миграциските коридори на птиците, живеалиштата на лилјаците, биодиверзитетот и фрагментацијата на природните предели. Пристапните патишта и придружната инфраструктура можат да создадат дополнителни влијанија врз шумските и планинските екосистеми.

Кај хидроенергијата, пак, дилемата е уште поизразена. Иако станува збор за обновлив извор, изградбата на хидроцентрали може да го промени природниот режим на реките, да ги наруши водните живеалишта и да влијае врз екосистемите од кои зависат и шумските заедници.

Оттука, енергетската транзиција не треба да се оценува само според намалувањето на емисиите, туку и според вкупниот ефект врз природата. IPCC предупредува дека лошо планираните мерки за намалување на емисиите можат да создадат дополнителни проблеми за биолошката разновидност и природните ресурси.

Ова е особено важно за земјите со ограничени природни ресурси и голем број еколошки чувствителни подрачја. Во нив, зелената енергетика треба да се развива со внимателно просторно планирање, процена на кумулативните влијанија и јасни критериуми за избор на локации.

Вистински зелена енергија не е само онаа што не произведува емисии при своето работење, туку и онаа чие производство не предизвикува непотребно уништување на природните екосистеми.

Зошто мешаните шуми се важни за климатската отпорност?

Една од темите што заслужуваат посебно место во оваа анализа е структурата на шумите. Не е исто дали една шума е составена од повеќе дрвни видови со различни биолошки карактеристики или од доминантно еден вид.

Мешаните шуми во многу услови покажуваат поголема отпорност на климатски екстреми, штетници и болести, иако степенот на отпорност зависи од конкретниот состав, локалните климатски услови и начинот на управување. Разновидноста може да придонесе за подобро искористување на водата и хранливите материи, различни коренови системи и поголема функционална стабилност на екосистемот.

Ова е значајно во услови на сè подолги сушни периоди и повисоки температури. Кога шумата е структурно еднолична, одредени климатски или биолошки закани можат да ја погодат големата површина на релативно сличен начин. Кај разновидните шумски заедници, различните видови можат да имаат различни реакции на истите стресни услови.

ФАО укажува дека климатските промени влијаат врз растот, обновувањето и распространувањето на дрвните видови. Промените во температурата и достапноста на водата можат да ги нарушат постојните шумски заедници, додека почестите пожари и појавата на штетници дополнително го забрзуваат нивното ослабување.

Затоа, пошумувањето не треба да се сведува на бројот на засадени садници. Поважно е какви видови се засадуваат, дали се соодветни за локалните услови, дали има доволно вода за нивно преживување и дали постои долгорочна грижа за новите насади.

Еднократните акции на пошумување можат да имаат симболична и практична вредност, но не се замена за системско управување со шумите. Успешното обновување подразбира континуирано следење, заштита од пожари, одржување и процена на реалната стапка на преживување на садниците.

Ова е и еден од начините на кои природата може да стане активен сојузник на енергетската трансформација: преку создавање и одржување шумски екосистеми кои имаат капацитет да ги ублажуваат климатските промени и истовремено да се приспособуваат на нив.

Јабланица Еуро Наатур

Националните енергетски политики: каде се наоѓаат шумите во зелената транзиција?

Македонија веќе има поставено стратешка рамка за енергетска трансформација. Но, клучното прашање е колку енергетските цели се поврзани со заштитата на природните ресурси и дали постои доволно силна координација меѓу енергетските и еколошките политики.

На 14 април 2026 година Владата го усвои Интегрираниот национален план за енергија и клима 2025–2030. Документот предвидува 61 мерка, од кои 26 се однесуваат на декарбонизација, 20 на енергетска ефикасност, три на енергетска безбедност, 11 на внатрешниот енергетски пазар и една на истражување, иновации и конкурентност.

Меѓу приоритетите се зголемување на инвестициите во соларната, ветерната и хидроенергијата, развој на складирањето енергија, модернизација на инфраструктурата и постепено напуштање на јагленот. За планот е изработена и Стратегиска оцена на влијанието врз животната средина, која ги разгледува ефектите врз воздухот, водата, почвата, биолошката разновидност, климатските промени и јавното здравје.

Ова е значаен чекор во усогласувањето со европските климатски политики. Сепак, постои разлика меѓу усвоена стратегија и нејзино спроведување. Бројот на мерки и поставените цели сами по себе не покажуваат дали ќе се намалат притисоците врз шумите, дали ќе се обновуваат деградираните површини и дали новите енергетски инвестиции ќе бидат просторно и еколошки одржливи.

Тука треба да се постави и едно пошироко прашање: дали шумарството е рамноправно интегрирано во енергетското планирање или сè уште се третира како посебен сектор, кој главно треба да се справува со последиците од климатските промени?

Европската климатска политика одамна го препознава користењето на земјиштето, промените во користењето на земјиштето и шумарството како важен дел од климатските цели. Европската регулатива LULUCF ја нагласува потребата од зголемување на апсорпцијата на јаглерод преку одржливо управување со земјиштето, заштита на постојните јаглеродни залихи и обновување на екосистемите.

За Македонија ова треба да значи дека секоја поголема енергетска инвестиција треба да се разгледува и низ призмата на нејзиното влијание врз шумите и природните ресурси. Не е доволно да се пресмета колку емисии ќе се избегнат со изградбата на една централа. Треба да се утврди и што ќе се изгуби со нејзината изградба, дали постои алтернативна локација и какви ќе бидат долгорочните последици за екосистемот.

Истовремено, мора да се решава и проблемот со енергетската сиромаштија. Според Европската агенција за животна средина, таа останува значаен предизвик во земјата, а нејзиното непостапување може да ги продлабочи социјалните разлики во текот на зелената транзиција.

Затоа, политиките за енергетска ефикасност, субвенционирањето на почисти системи за греење и намалувањето на зависноста од огревно дрво треба да бидат дел од истата стратегија со која се штитат шумите. Без економски достапни алтернативи, од домаќинствата не може реално да се очекува сами да го променат начинот на кој ги задоволуваат основните енергетски потреби.

Се одчитува....

Discover more from нота.мк

Subscribe now to keep reading and get access to the full archive.

Continue reading